Türkçede morfosentaktik birimler: Anlam–anlatım–anlaşma sürecinin yapısal görünümü

Morphosyntactic units in Turkish: The structural appearance of the meaning–expression–understanding process

Abstract

Bu çalışma, Türkçede anlatımın gerçekleşmesine katkı sağlayan dil birimlerini “morfosentaktik birim” kavramı altında ele almaktadır. Çalışmanın kuramsal çıkış noktası, dilin işleyişini anlam, anlatım ve anlaşma sıralaması üzerine kuran bir bakıştır. Bu bakışta anlam, aktarılacak özdür; anlatım, bu özün anlayıcıya ulaştırılması için gerçekleşen süreçtir; anlaşma ise sürecin hedefidir. Morfosentaktik birimler, bu süreci mümkün kılan yapısal öğeler olarak tanımlanır. Çalışma önce morfosentaks kavramının kuramsal seyrini yapısalcı dil bilimden üretici dil bilgisine, oradan işlevsel-tipolojik ve dilbilgiselleşme yaklaşımlarına uzanan bir çizgide izlemekte; ardından bu birikimin eklemeli diller ve özel olarak Türkçe için ne ölçüde geçerli olduğunu tartışmaktadır. Bu tartışmanın sonucunda morfosentaks, Türkçe için “biçim + diziliş” değil “biçim + anlatım” temelinde yeniden tanımlanmakta ve morfosemantik alandan ayrılan sınırı beş ölçütle belirlenmektedir. Türkçede morfosentaktik birimlerin bir bölümü sürece doğrudan katılırken, bir bölümü de süreci gerçekleştirmek üzere dilin öz işleyişi içinde oluşur; oluşan birimler ekleşme, birleşme ve öbekleşme biçiminde gözlemlenebilen üç yapısal pratikle ortaya çıkar. Çalışmada çekim ekleri, hâl ekleri, çokluk ekleri, edatlar, zarflar ve zarf-fiil ekleri, yardımcı fiiller, fiiller, fiil çekim ekleri ile bağlaçların ve ünlemlerin bir bölümü ayrı başlıklar altında incelenmiş; her birimin anlatıma katkısı örneklerle gösterilmiştir. Ulaşılan sonuç, morfosentaktik birimlerin bir “tür listesi” olarak değil, anlatıma katılma biçimlerine göre kavranması gerektiğidir.

Abstract

This study examines the linguistic units that contribute to the realization of expression in Turkish under the concept of the “morphosyntactic unit.” The theoretical starting point is a view that grounds the functioning of language in the sequence of meaning, expression, and understanding. In this view, meaning is the substance to be conveyed; expression is the process that occurs so that this substance reaches the receiver; and understanding is the aim of the process. Morphosyntactic units are defined as the structural elements that make this process possible. The study first traces the theoretical trajectory of the notion of morphosyntax from structural linguistics through generative grammar to functional-typological and grammaticalization approaches; it then discusses the extent to which this accumulated framework holds for agglutinative languages and for Turkish in particular. As a result of this discussion, morphosyntax is redefined for Turkish on the basis of “form + expression” rather than “form + order,” and its boundary with the morphosemantic domain is established through five criteria. In Turkish, while some morphosyntactic units participate in the process directly, others are formed within the language’s own operation in order to carry it out; the formed units emerge through three observable structural practices: affixation, compounding, and phrasal grouping. The study analyzes, under separate headings, inflectional affixes, case affixes, plural affixes, postpositions, adverbs and converb affixes, auxiliary verbs, verbs, verb inflection affixes, and certain conjunctions and interjections. The conclusion is that morphosyntactic units should be grasped not as a “list of types” but according to their modes of participation in expression.

Extended English Abstract is provided at the end of the article.