Türkçede morfosemantik birimler: Anlam gösterme sorumluluğu bakımından bütüncül bir tasnif denemesi

Morphosemantic units in Turkish: A holistic classification in terms of the responsibility for showing meaning

Abstract

Bu çalışma, Türkçede anlamın doğrudan yapı düzeyinde üretildiği birimleri, taşıdıkları anlam gösterme sorumluluğu bakımından bütüncül bir tasnife tabi tutmayı amaçlamaktadır. Çalışmanın kavramsal zemini, biçim biliminin anlam üretimine katıldığı alanı adlandıran morfosemantik terimidir. Terim, önce genel dil bilimi ve dil tipolojisi çerçevesinde tanımlanmış, ardından eklemeli diller ve Türkçe özelinde daraltılarak kullanılmıştır. Çalışmada morfosemantik birimler, oluşumlarına katılan sözcük sayısı ölçütüne göre iki katmanda ele alınmıştır. Birinci katman, tek sözcükle oluşan birimlerdir: kök sözcükler, türemiş sözcükler, birleşmiş sözcükler, kısalmış sözcükler, kaynaşmış sözcükler, yansıma sözcükler ve ödünçlenmiş sözcükler. İkinci katman, en az iki sözcüğün katılımıyla oluşan birimlerdir: öbekler (tamlamalar ve söz grupları), kalıplaşmalar (atasözleri, deyimler ve özdeyişler) ve ikilemeler. Her birim türü, hangi yapısal pratikle (kökleşme, ekleşme, birleşme, kısalaşma, kaynaşma, öbekleşme) oluştuğu, hangi anlam gösterme sorumluluğunu üstlendiği ve kullanımda nasıl işlediği bakımından en az dört beş örnekle çözümlenmiştir. Çalışmanın ulaştığı temel sonuç, Türkçede anlamın tek bir birim türünün tekelinde olmadığı; kökten kalıplaşmaya uzanan bir birimler dizgesinin, her biri farklı bir sorumluluk üstlenerek anlamı görünür kıldığıdır. Bu bakımdan Türkçenin anlam üretim mekanizması, dışarıdan getirilen bir çerçeveyle değil, dilin kendi iç işleyişiyle çözümlenmelidir.

Abstract

This study aims to provide a comprehensive classification of the units in Turkish through which meaning is produced directly at the structural level, according to the responsibility for showing meaning that each unit bears. The conceptual ground of the study is the term morphosemantics, which names the domain where morphology participates in the production of meaning. The term is first defined within the framework of general linguistics and linguistic typology and then narrowed to agglutinative languages and to Turkish in particular. Morphosemantic units are treated in two layers according to the number of words participating in their formation. The first layer comprises units formed by a single word: root words, derived words, compound words, clipped words, fused words, onomatopoeic words, and borrowed words. The second layer comprises units formed by at least two words: phrases (noun phrases and word groups), formulaic expressions (proverbs, idioms, and aphorisms), and reduplications. Each unit type is analysed, with at least four or five examples, in terms of the structural practice through which it is formed (rooting, affixation, compounding, clipping, fusion, phrasal grouping), the responsibility for showing meaning that it assumes, and the way it operates in use. The principal conclusion is that meaning in Turkish is not monopolized by a single unit type; rather, a system of units extending from the root to the formulaic expression renders meaning visible, each assuming a distinct responsibility. Accordingly, the meaning-production mechanism of Turkish should be analyzed through the internal workings of the language itself, rather than through an externally imposed framework

Extended English Abstract is provided at the end of the article.

.